મૌલાના આઝાદ માનતા હતા કે સરદાર પટેલ વિભાજન ન થવા દેતા..

"અમારી એકતા ભાઈઓની હતી"

મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે 1950માં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને પત્ર લખ્યો હતો

વર્તમાન પેઢી, ગૂગલ, વિકિપીડિયા, વોટ્સએપ, ટ્વિટર, ફેસબુક અને ટેલિવિઝન પરથી જ્ઞાન મેળવે છે, ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને તેના નેતાઓ વિશે વિકૃત દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે.

લોકો એવું માનવામાં નિષ્ફળ જાય છે કે તેઓ બધા એક જ પક્ષ, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસના હતા અને તેઓ સાથે મળીને દેશની આઝાદી માટે લડ્યા હતા. સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ સરકારમાં, નેહરુ વડા પ્રધાન (PM) હતા, પટેલે ગૃહ પ્રધાન તરીકે સેવા આપી હતી અને મૌલાનાએ શિક્ષણ પ્રધાનનું પદ સંભાળ્યું હતું. તેઓ એકબીજાના વિરોધી હતા એવી કોઈપણ માન્યતા એ રાજકારણ અને ઈતિહાસની ગેરસમજ સિવાય બીજું કંઈ નથી.

મૌલાના આઝાદ અને સરદાર પટેલ એકબીજાને નજીકના મિત્રો માનતા હતા. તેઓએ એકબીજાની દેશભક્તિ અને ભારતીય લોકોના સામાજિક ઉત્થાન માટેની પ્રતિબદ્ધતાની પ્રશંસા કરી. કેટલીકવાર તેઓ સમાન ધ્યેયો હાંસલ કરવાના માધ્યમો અંગે અભિપ્રાયના મતભેદ ધરાવતા હતા, પરંતુ તે આ રચનાત્મક દલીલો હતી જેણે દેશને સ્વતંત્રતા હાંસલ કરવા માટેના એક મોટા કારણને મજબૂત બનાવ્યું હતું.

મૌલાનાએ પટેલને લખેલા પત્રમાં લખ્યું હતું કે, “અમે આપણા દેશની આઝાદી માટે એક પરિવારના સભ્યોની જેમ સાથે મળીને લડ્યા હતા. અમે અમારા આનંદની પળો સાથે વિતાવી અને સાથે મળીને અમે કડવા ગુંટ પણ પીધા. અમે અમારા સુખ-દુઃખ એકબીજા સાથે વહેંચ્યા. જો અમે કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટીની બેઠકો માટે સાથે હોઈએ, તો અમે ભારતની જેલોમાં પણ અમારા દિવસો પસાર કરવા સાથે ગયા. ઘણા પ્રસંગોએ અમારી વચ્ચે મતભેદ થયા હતા અને અમારી વચ્ચે ઝઘડા પણ થયા હતા. પરંતુ, જેમ અમારી એકતા ભાઈઓની હતી તેવા જ સંબંધો જેવા અમારામાં મતભેદો અને ઝઘડાઓ હતા. જો આપણે અંદરોઅંદર ઝઘડો કરીએ, તો ટૂંક સમયમાં આપણે ફરી એકવાર એક થવું જોઈએ."

મૌલાનાએ તેમને એમ પણ કહ્યું કે, "મને કેબિનેટના સભ્યપદ કરતાં અમારી વચ્ચે રહેલા સંબંધોની સાતત્યતા વધુ પ્રિય છે."

લાગણીઓ પરસ્પર હતી, અને પટેલે મૌલાનાને પણ લખ્યું હતું કે, "(અમારો સંબંધ) સત્તાવાર સંપર્કોથી આગળ વધે છે અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં વર્ષોની મિત્રતા અને એક મહાન અને ઉમદા સંસ્થાની બાબતોના સંચાલન પર આધારિત છે."

સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદના પુસ્તક ઈન્ડિયા વિન્સ ફ્રીડમમાં સરદાર પટેલના નેતૃત્વના ગુણો પ્રત્યેનો આદર પ્રતિબિંબિત થાય છે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ માટે 1946ની ચૂંટણીની ચર્ચા કરતી વખતે, મૌલાનાએ શોક વ્યક્ત કર્યો કે તેમણે નહેરુને તેમના અનુગામી તરીકે પ્રસ્તાવિત કર્યા હતા. (મૌલાના 1939 થી 1946 સુધી કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ હતા) નોંધનીય છે કે તે સમયે કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ હોવાને કારણે નહેરુ 15 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ સરકારના વડા બન્યા હતા.

મૌલાનાએ લખ્યું, 'જ્યારે મેં જાતે ઊભા ન રહેવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે મેં સરદાર પટેલને સમર્થન આપ્યું ન હતું. અમે ઘણા મુદ્દાઓ પર મતભેદ ધરાવતા હતા પરંતુ મને ખાતરી છે કે જો તેઓ મારી જગ્યાએ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ બન્યા હોત, તો તેમણે જોયું હોત કે કેબિનેટ મિશન યોજના સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવી છે. તેમણે જવાહરલાલની ભૂલ ક્યારેય ન કરી હોત, જેમણે શ્રી ઝીણાને યોજનાને તોડફોડ કરવાની તક આપી હતી. હું મારી જાતને ક્યારેય માફ કરી શકતો નથી જ્યારે મને લાગે છે કે જો મેં આ ભૂલો ન કરી હોત તો કદાચ છેલ્લા દસ વર્ષનો ઈતિહાસ અલગ હોત.

તેથી, મૌલાના માનતા હતા કે પટેલ દેશના વિભાજનની ઝીણાની યોજનાને રોકી શક્યા હોત અને ભારત અખંડ રહેત. બેશક, આ સરદાર પટેલની સૌથી મોટી પ્રશંસા છે. હકીકત એ છે કે મૌલાના આઝાદનો આ નિર્ણય ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના બિનસાંપ્રદાયિક મૂળ અને તેના નેતાઓના આદર્શોને દર્શાવે છે.

- સાકિબ સલીમ

સૌજન્ય : આવાઝ ધી વોઈસ